Stablecoin Depeg Nedir? Sapma Nasıl Hesaplanır?

Çünkü piyasada görülen fiyat ile ihraççının vaat ettiği itfa değeri iki ayrı şeydir. İhraççı tokenı 1 dolar karşılığında geri almayı hedefler, ancak bunu çoğunlukla seçili kurumsal müşterilerle yapar. Bireysel sahiplerin çoğu doğrudan itfa edemez; piyasada işlem yapar ve fiyat orada arz ile talebe göre oluşur (federalreserve.gov, circle.com).

Kurumsal müşteriler fiyat 1 dolardan ayrıştığında farktan yararlanır ve bu işlem fiyatı paritesine çeker. Sapma, bu kanal çalışmadığında ya da rezerve güven sarsıldığında büyür:

• Rezerv güveni: rezervin kalitesi, nerede tutulduğu ya da miktarı sorgulanırsa satış baskısı artar.
• İtfa kanalı: itfa durursa ya da sınırlanırsa fiyatı paritesine çeken mekanizma zayıflar.
• Likidite: tek bir piyasadaki ince alım satım derinliği, büyük bir satışı fiyata daha fazla yansıtır.

Sapma yüzdesi = (stablecoin fiyatı − 1) × 100. Referans 1 dolar olduğu için formül, fiyattan 1'i çıkarıp 100 ile çarpmaya iner. Sonuç eksiyse token paritesinin altında, artıysa üstünde işlem görüyor demektir.

Temsilî örnek: fiyat 0,9970 dolarsa (0,9970 − 1) × 100 = −%0,30; 1,0020 dolarsa +%0,20 olur.

Sayfalardaki "Değişim (24 sa)" değeri sapma değildir; fiyatın son 24 saatteki hareketini gösterir. Bir stablecoin hiç değişmeden 1 dolardan uzakta durabilir; sapmayı görmek için fiyatı doğrudan 1 dolarla karşılaştırmak gerekir.

Rezerv türü, sapmanın nedenini değiştirir; riski ortadan kaldırmaz. Üç ana tasarım vardır:

• İtibari para rezervli (ör. USDT, USDC): token, ihraççının tuttuğu rezerv varlıklarla desteklenir. Risk; rezervin bileşiminde, saklandığı kurumda ve itfanın kimlere açık olduğunda toplanır. USDC'nin Mart 2023'teki sapması, rezervin bir kısmının bir bankada kalmasından doğdu.
• Kripto teminatlı (ör. DAI): token, kasalara kilitlenen teminat karşılığında basılır ve teminat borçtan değerli tutulur. Teminat değeri sert düşerse ya da teminatın bir kısmı başka bir stablecoin ise onun sorunu DAI'ye geçer; Mart 2023'te DAI bu yolla etkilendi.
• Algoritmik (ör. 2022'deki UST): değer rezervle değil, başka bir tokenla kurulan otomatik bir takas düzeniyle korunmaya çalışılır. Uluslararası Ödemeler Bankası bu düzenin spekülatif bir tokenın değerine yaslandığını anlatır (bis.org).

Yalnızca resmî kurumların kayıtlarında tarih ve rakamla yer alan üç olay özetlenir.

• Mayıs 2022, UST: üçüncü büyük stablecoin olan algoritmik UST'nin piyasa değeri zirvede 18,7 milyar dolardı; birkaç gün içinde birkaç sente düştü (bis.org).
• Mayıs 2022, Tether: UST'nin çöküşü sırasında USDT 0,95 dolara kadar geriledi ve sonra toparlandı; izleyen haftalarda 10 milyar doları aşan çıkış yaşandı (bis.org).
• Mart 2023, USDC ve DAI: 10 Mart Cuma akşamı Circle, 40 milyar doları aşan rezervin 3,3 milyar dolarlık (yaklaşık %8) kısmını bir bankadan çekemediğini açıkladı. İtfa hafta sonu durdu ve USDC ikincil piyasada 0,86 dolara kadar indi. 12 Mart Pazar günü ABD Hazinesi, Federal Rezerv Kurulu ve FDIC'nin ortak açıklamasından sonra fiyat toparlandı; 13 Mart Pazartesi parite yeniden sağlandı. DAI da aynı günlerde, USDC ile bire bir takas modülü boşalırken paritesinin altına indi (federalreserve.gov).

Değerini TL ile düşünen bir stablecoin sahibi iki fiyata bakar: stablecoin'in dolar fiyatı ve USD/TRY kuru. TL değeri yaklaşık olarak miktar × stablecoin fiyatı × USD/TRY'dir.

İki kur birbirinden bağımsız hareket eder. Stablecoin 1 dolarda sabit kalsa bile USD/TRY değiştiğinde TL değeri değişir; bu bir depeg değil, kur hareketidir. Tersine, USD/TRY aynı kalırken stablecoin 1 dolardan sapıyorsa TL değeri sapma oranında değişir. Örnekte 1.000 USDT için bu fark ₺54,28'dir.

Rehberdeki çarpım (miktar × stablecoin fiyatı × USD/TRY) bir referans hesaptır; bir platformda USDT'yi TL ile alırken ya da satarken göreceğiniz fiyat bu değerle birebir aynı olmayabilir. Fark, alış ve satış fiyatı arasındaki makastan ve komisyondan gelir.

Kur için de tek bir geçerli sayı yoktur. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası gösterge kurlarını iş günlerinde saat 15:30'da belirler; bu kurlar kimseyi bağlamaz (tcmb.gov.tr). Bu yüzden örnekteki ₺54,28'lik fark bir işlem sonucu değil, formülün gösterdiği referans etkidir.

Tether, USDC ve Dai ürün sayfaları fiyatı dolar cinsinden ve gözlem zamanıyla gösterir; fiyat 1 dolara yuvarlanmaz. Kripto listesindeki Stablecoin filtresi bu coinleri toplar. TL tarafı için Dolar/TL sayfası ve döviz çevirici kullanılır.

12 Ekim 2026 itibarıyla ürün sayfalarında ayrı bir "1 dolardan sapma" göstergesi yoktur; sapma, bu rehberdeki formülle fiyattan hesaplanır.